Aqroekologiya problemləri

Azərbaycanın aqrar siyasəti kənd təsərrüfatı istehsalının o səviyyəyə qədər inkişafı üçün şərait yaradılmasına istiqamətləndirilmişdir ki, bu həm yerli məhsullarla əhali və sənayenin tələbatının tam ödənilməsinə, həm eksport potensialının yüksəlməsinə və xarici bazarlarda kənd təsərrüfatı məhsulları və xammalı ilə möhkəmlənməyə kifayət etsin. Aqrar islahatlar nəticəsində böyük dövlət və kollektiv təsərrüfatlarından, çox sayda kiçik şəxsi və kooperativ təsərrüfatlara və istehsal vahidlərinə keçid kənd təsərrüfatının ətraf mühitə təsirinin məhdudlaşdırılması və qiymətləndirilməsi problemini çətinləşdirmişdir. Mineral gübrələrin və pestisidlərin, habelə su işlənməsinin indiki səviyyə ilə müqayisədə artımı gözlənilir ki, bu da belə əsas həyat təminatı sferasında ekoloji və resursoenergetik böhranların səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə qaldırır. Bu tendensiyanın qarşısını almaq üçün kənd təsərrüfatı istehsalının aqrosistemlərdə və aqrolandşaftlarda mühityaradıcı və məhsuldarlıq proseslərinin ekologizasiya və biologizasiyasına əsaslanan, eyni zamanda və qarşılıqlı surətdə iqtisadi və ekoloji kateqoriyaların, kriteri və normativlərin funksiyalaşmasını təmin edən adaptiv intensifikasiyanı həyata keçirməkdir.

Torpağın məhsuldarlığına antropogen fəaliyyətin təsiri böyükdür. Ən mühüm faktorlardan biri alaq və həşəratların məhvi üçün ximikatların və məhsuldarlığı artırmaq üçün mineral gübrələrin tətbiqidir. 1989-cu ilin mə’lumatlarına əsasən Azərbaycanın kənd təsərrüfatında 80 adda 40 min tondan çox pestisid işlədilmişdir. Onları 3 qrupa bölmək olar: 1) Xlororqanik birləşmələr – torpaqda, bitki və heyvan məhsullarında toplanır, 2) Fosfororqanik birləşmələr – bu birləşmələr qrupunun əsas üstünlüyü onların ətraf mühitdə nisbətən az davamlılığıdır, 3) Civəorqanik birləşmələr – yüksək uçuculuğu və davamlığı ilə fərqlənir. Civə buxarları anbarların divarlarında, tikinti konstruksiyalarında, stellajlarda çökərək havanın pestisidlərlə ikinci çirklənməsini əmələ gətirir və xüsusilə, saxlanma zamanı zəhərlənmə təhlükəsi yaradır.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra pestisidlərin tətbiqinin xeyli azalmasına baxmayaraq, onların torpaqda yığılan konsentrasiyası yol verilən normadan çoxdur. Sənaye və kənd təsərrüfatında insan fəaliyyəti nəticəsində ölkə ərazisində 31 min ha neftlə, 10 min ha kimyəvi məhsullarla, 5600 ha kanal tikinti tullantıları ilə, 1600 ha daş karyeraları iləvə s. çirklənmişdir. Ekoloji nöqteyi-nəzərdən ən çox ziyan, neft sənayesinin inkişafı nəticəsində Abşeron yarımadasına dəymişdir. Neft sənayesinin inkişafı nəticisində 20 min ha qədər torpaq neft tullantıları ilə çirklənmişdir, 7 min ha torpaq sahəsində qalınlığı 2.5-2.0 sm olan neft təbəqəsi əmələ gəlmişdir. Hər il 45 min qazma suları Abşeron yarımadasına atılır. Qrunt sularının səviyyəsinin1.5 m qalxması və dərinliyinin 7 m-ə çatması da adanın ekoloji vəziyyətinə təsir etmişdir. Hal-hazırda 1.2 mln ha torpaq düzgün istifadə edulmədiyinə görə duzlaşmış, 2.7 mln ha örüş sahəsi intensiv istifadə edildiyinə görə eroziyaya uğramışdır.

Azərbaycanın ən ciddi aqroekoloji problemləri torpaq resurslarının deqradasiyası və onların ximikatlarla, pestisidlərlə, herbisidlərlə, inteksidlərlə, mineral gübrələrlə və s. çirklənməsidir.