Xəzər dənizinin ekoloji promlemləri

Xəzər dənizi haqqında ümumi məlumat

Xəzər dənizi qapalı su  hövzəsi olmaqla bölgənin iqlim şəraitinin qərarlaşmasında mühüm rol oynayır, zəngin balıq və enerjidaşıyıcıları ehtiyatlarına malikdir və gəmicilik üçün yüksək potensialı vardır. Əsas coğrafi səciyyəsi cədvəldə verilmişdir.

Cədvəl 1

Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə Xəzər dənizində neft ehtiyatları 20 milyard tona çatır. Təqribən nərə balıqlarının 85 %-i, qara kürünün isə 95 %-i Xəzər dənizində istehsal olunur. Xəzər dənizində 10 milyona qədər quş qışlayır.

Ekoloji problemlər

Xəzər dənizində aşağıdakı səbəblərdən həyacanlı ekoloji vəziyyət yaranmışdır:

-         sənaye və kənd təsərrüfatı axıntıları

-         kommunal axıntılar

-         dəniz və sahil neft-qazçıxarma sənayesi

-         gəmiçilik

-         su səviyyəsinin qalxması və sənaye-kənd təsərrüfatı obyektlərinin su altında qalması və s.

Xəzər dənizinin ekoloji promlemlərini 3 qrupa bölmək olar:

1)      Çaylar vasitəsilə kimyəvi çirklənmə. Xəzər dənizinə 130-a qədər çay ildə 300 kub km su daşıyır. Təkcə Volqa çayına ildə 12 milyard kub m çirkab su axıdılır. Volqa vasitəsilə Rusiyanın böyük sənaye regionunun bütün ekoloji bəlaları Xəzərə gətirilir. Xəzərə daşınan zərərli maddələrin 95 %-i Volqanın payına düşür. Buraya 145 min ton neft, 1353 ton fenol, 1620 ton sink və digər maddələr daxildir. Kür və Araz çayları isə Cənubi Qafqazın bütün axıntılarını Xəzərə gətirir, baxmayaraq ki, Azərbaycan əhalisinin 70 %-i bu suyu içmək üçün istifadə edir. Terek 240 mln kub m, Kür isə 522 mln kub m çirkab suyu Xəzərə gətirir.

2)      Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin qalxması. 1977-1998-ci illər ərzində Xəzər dənizində suyun səviyyəsi 2.5 m qalxmışdır. Azərbaycanın cənub rayonlarında 17 kənd və 50 min ha sahə su səviyyəsinin qalxmasından zərər çəkmişdir, bir sıra kəndlərin əhalisi “ekoloji qaşqın” vəziyyətinə düşmüşdür. Bu katastrofdan dəyən iqtisadi ziyan 4 mlrd ABŞ dollarından çoxdur.

3)      Dəniz neft sənayesi. 1949-cu ildən başlayaraq Xəzər dənizində “Neft daşları” və “28 Aprel” platformalarında neft çıxarılması və daşınması işləri görülür. Bu vaxtlar ərzində Qazaxıstan sahillərindən də tankerlərlə Bakı zavodlarına emal üçün kükürdlü neft daşınmışdır. Neftin çıxarılma və daşınma proseslərində dənizə tökülməsi nəticəsində dənizin neftlə çirklənmə səviyyəsi bəzi sahələrdə yol verilən normanı 20 dəfəyə qədər ötür. Xəzər dənizinin neftlə və neft məhsulları ilə ən çox çirklənməyə məruz qalan hissələri Bakı buxtası, Abşeron arxipelaqı, Adalar, Türkmənbaşı, Çeleken, Manqışlaq, Tenqiz və neft sənayesinin digər inkişaf edən əraziləridir.

  Xəzər dənizində neft sənayesinin qarşıdakı  güclü inkişafı ilə əlaqədar olaraq, onun daha da çirklənməsini gözləmək olar. 1994-cü ildən Azərbaycan və başqa xəzəryanı ölkələr xarici şirkətlərlə beynəlxalq müqavilələr bağlayırlar. Məsələn, Türkmənistan neft sektoruna təkcə 1999-cu ildə TNŞ təxminən 400 milyon ABŞ dolları investisiya qoymuşdur. Neft ehtiyatlarının ümumi həcmi 12 mlrd ton, qazın isə - 23 trln ton hesab edilir. 10-dan çox Beynəlxalq neft şirkəti Xəzər dənizinin Türkmənistan sektorunda işlərə başlamışlar. Dənizin Rusiya sektorunda – Lukoyl, Qazax sektorunda isə OKİOK konsorsumu fəaliyyətə başlamışlar. İran sektorunda isə hələ geoloji kəşfiyyat aparılır.