|
Xəzər
dənizi
Xəzər dənizinin ekoloji problemlərini üç
yerə bölmək olar:
Kimyəvi çirklənmə;
tökülən çayların (Xəzərə 130-a qədər
çay axır), sənaye obyektlərinin və kommunal
dövrələrin axıntıları nəticəsində.
Xəzər dənizinin suyunun 80 %-ə qədəri
Rusiya ərazisindən Volqa çayı vasitəsilə
gətirilir. Xəzərin kimyəvi çirklənməsində
təxminən elə bu qədər də Rusiyanin
payına düşür.
Çirklənmə Xəzər dənizinə ciddi təhlükə
yaradır. Bu- bütün Xəzər ölkələrinin problemidir.
Azərbaycan sahillərinin böyük hissəsi az çirklənmiş
hesab olunur, lakin bəzi sahillər – xüsusilə Bakı
buxtası və Sumqayıt yaxınlığındakı
sular – həddindən artıq çirklənmişdir.
Bakı buxtasında 60 milyon kub metrdən çox çirkləndirici
maddələr toplanmışdir ki, bunun da 40 %-ə
qədərini neftli birləşmələr təşkil
edir. Fenol və civənin səviyyəsi də çox
yüksəkdir (0.2-1.0 və 5.0-140  q/kq,
uyğun olaraq). Sumqayıt yaxınlığındakı
dib çöküntüləri hər kiloqram üçün 1-2 q hidrokarbon, 0.5-1.0
q fenol və 0.1-0.6 q civəyə malikdirlər. Bioloji
nöqteyi-nəzərdən dib ərazinin bu hissəsi
faktiki ölmüş hesab edilir, əsas etibarilə fauna
ilə qidalanan balıqlara təsir edirlər. Bu ərazilərdə
hidrokarbon və fenolların konsentrasiyası YVQ səviyyəsini
10-30 dəfə ötür. Bakı buxrasında oksigenin səviyyəsi
1.8-3.0 mq/l arasında dəyişir ki, bu da normadan
3-5 dəfə aşağıdır. Kür deltası
sularında hidrokarbon və fenolların tutumu YVQ-dən
uyğun olaraq, 36 və 10 dəfə çoxdur.
-
Xəzər
dənizinin neftli çirklənməsi
. Xəzər dənizində neft və qaz çıxarılması
üzrə geniş miqyaslı işlərin başlanması
dənizin ekologiyasına
mümkün təsirə görə narahatlıq yaradır.
Bu işlər Azərbaycan sektorunda daha intensiv başlanmışdır.
Təyin edilmişdir ki, Xəzərin su orqanizmləri
üçün qazma şlamının ölümcül konsentrasiyası1.5-2.9
q/l, hədd konsentrasiyası 2.0-2.3 q/l –dir. Xəzər
faunası nümayəndələri üçün qazma şlamının
zərərsiz konsentrasiyası 0.3-0.4 q/l-dir.
-
Su
səviyyəsinin rəqsi.
Son 20 ildə Xəzər dənizinin səviyyəsi
2.5 m artmışdır. 807 kbadrat kilometr torpaq su altında
qalmışdır ki, bunun da təxminən 90 %-ə
qədəri Azərbaycanın cənub bölgəsində,
Neftçala və Lənkəran ərazilərində
yerləşir. Zərər çəkmiş əhalininn
yerləşdirilməsi üçün 1700-1800 bina lazımdır.
Yaşayış məntəqələriniun su altinda
qalmasına və suyun səviyyəsinin qalxmasına
görə kənd təsərrüfatı sahələri
deqradasiyaya uğramışlar, “ekoloji qaçqınlar”
əmələ gəlmişdir. Suyun səviyyəsiniun
qalxmasına görə dəyən maddi ziyan 3-4.5 milyard
ABŞ dollarına çatır
Xəzər dənizinin ən mühüm regional problemlərindən
biri nərə balığı problemidir. Xəzər
dənizinin Azərbaycan sektorunda nərə balığının
7 növü məskunlaşır. Nərə balıqları
ərzaq, dərman preparatlarının hazırlanması
və kürü istehsalı üçün çox qiymətlidir. Əhəmiyyətlidir
ki, dünya kürü istehsalının 90 %-i Xəzərin payına
düşür. Xəzər dənizində nərə balıqları
ehtiyatları tükənmə səviyyəsindədir.
80-ci illərdə Xəzərdə orta hesabla 25 min
ton nərə balığı tutulurdusa, 1994-cü ildə
nərə balığı ovu 7 min tona qədər
azalmışdır. 1997-ci ildə regionun Xəzəryanı
ölkələri ovun məhdudlaşdırılması
barədə razılığa gəlmişlər.
Azərbaycanın kvotası 160 ton təşkil edir.
Xəzəryani ölkələr Xəzər dənizində
nərə balıqlarının qorunması və
mühafizəsi üzrə birgə fəaliyyət işləyib
hazırlamağa başlamışlar.
Xəzər dənizinin bütün ekoloji problemləri üzrə
Azərbaycan bütün Xəzəryanı ölkələrlə
regional problemlərin birgə həlli üçün əməkdaşlıq
yaradır. Bu proyektlər Dünya bankı, BMT, Xəzər
ekoloji Proqramı, İSAR Xəzər Proqramı və
s. tərəfindən maliyyələşdirilir. TASİS
Xəzər dənizinin çirklənməsinə nəzarət
üzrə regional proqramı həyata keçirir. Dünya bankının
maliyyə dəstəyi altında Xəzər dənizində
nərə balıqlarının populyasiyasının
artırılması və İVAKO Hollandiya firmasının
maliyyə dəstəyi altinda Bakı buxtasının
çirklənmədən təmizlənməsi üzrə
proyektlər yerinə yetirilir.
|
