Neft boru kəmərləri  

Xəzər dəniz neft yataqlarının planlaşdırılan intensiv istismarı ilə əlaqədar olaraq əsas neftin nəqli marşrutu mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyindən geniş müzakirə obyektinə çevrilmişdir və bu gün Bakı-Ceyhan qərb marşrutuna üstünlük verilir. 5-6 ildən sonra ümumi uzunluğu 1800 km-ə qədər olan bu marşrut üzrə ildə 35-40 milyon ton Azərbaycan nefti və çox ehtimal ki, Türkmənistan qazı və Qazaxıstan nefti də ixrac ediləcəkdir. Bir sözlə, Azərbaycan və Gürcüstan ərazisinin təqribən 400 min hektarı enerji daşıyıcılarının nəqli üçün istifadə olunacaqdır və bundan xeyli miqdarda gəlir əldə ediləcəkdir.

Amma nəzərə alsaq ki, bu kəmər milli parklar, qoruqlar, tarixi mədəniyyət abidələri, kənd təsərrüfatı və nəqliyyat obyektlərindən, habelə çayların üzərindən keçir, onda neft və qazın nəqlində ətraf mühitin mühafizə məsələləri mühüm əhəmiyyətə malikdir. Neft kəmərləri obyektlərinin - əsasən terminallar, nasos stansiyaları, təzyiqendirici stansiyalar, katodqoruyucular, klapan açarları və s. obyektlərin ətraf mühitə emissiya (qaz), axıntı (maye) və tullantı (bərk) mənbələri olduğundan bu obyektlərə xüsusi əhəmiyyət verilməlidir.  

Hazırda Xəzər neftinin daşınması üçün 3 tip neft kəmərlərindən danişmaq olar: Bakı-Ceyhan marşrutu üzrə planlaşdırılan əsas ixrac neft kəmərləri:

1)      Azərbaycan dövlət neft şirkətinə məxsus, uzunluğu 750 km olan, nefti mədənlərdən emal zavodlarına daşıyan kəmərlər.

2)      Bakı-Supsa qərb və Bakı-Novorossiysk şimal marşrutları üzrə ilkin nefti daşımaq üçün mövcud neft kəmərləri.

Aşağıda “Ruzgar” ekoloji Cəmiyyəti və Gürcüstanın Ekoloji və Bioloji minitorinq Assosiasiyasının birlikdə Bakı-Supsa Kəmərləri boyunca apardığı ictimai monitorinqin nəticələri verilmişdir.

Xəzər neftinin  boru kəmərləri ilə ixracı üçün Bakı-Supsa marşrutu

Bakı-Supsa marşrutunun tədqiqat obyekti olaraq seçilməsi aşağıdakı səbəblərlə bağlıdır:

-   Bakı-Ceyhan və Bakı-Supsa marşrutlarının təqribən 700 kilometri eyni ərazidən keçir,  

-   Bakı-Ceyhan marşrutu ilə bərabər Bakı-Supsa marşrutunun da istifadə olunacağı pianlaşdırılır və sonuncu müstəqil ekoloji mahiyyətə malikdir.  

 Bu marşrut üzrə əməkdaşlıq üçün Gürcüstanda ictimai şüurun yüksəldilməsi sahəsində kifayət qədər təcrübəli partnyorun olması hər iki respublikanın ərazisində müvəffəqiyyətlə çalışmağa imkan yaratmışdır.

Əvvəlcədən Bakı-Supsa neft kəmərinin 960 km marşrutunun coğrafi şəraiti təhlil olunmuşdur. Marşrut Azərbaycan ərazisində Qaradağ, Hacıqabul, Kürdəmir, Ucar, Ağdaş, Yevlax, Goranboy, Samux, Şəmkir, Tovuz və Ağstafa rayonlarından, Gürcüstanda isə Qardabani, İqoeti, Surami, Adjameti, Kolxeti, Axali, Samqori, Ksani, Çiaturi, Zestafoni, Usaxelo, Sazano və s. yaşayış məntəqələrindən keçərək Supsa terminalinda bitir.

Neft kəmərləri sisteminin əsas obyektləri:

1)      Sanqaçal terminalı – Bakıdan 40 km cənub şərq istiqamətində yerləşir, dənizdən çıxan nefti qəbul edərək kəmərlərə ötürür

2)      Nasos stansiyalarının - təyinatı 60 atmosfer təzyiqlə borularla nefti ötürməkdən ibarətdir. Nasos stansiyaları aşağıdakı rayonlarda yerləşir:

NS  № 5 - Ucar, Azərbaycan

NS  № 8 – Şəmkir, Azərbaycan

NS  № 11 – Axali, Samqori, Gürcüstan

NS  № 13 – Ksani, Gürcüstan

NS  № 15 – Didi Plevi, Gürcüstan

Azərbaycanin Hacıqabul rayonunda yeni nasos stansiyası layihələşdirilmişdir.

3)      Təzyiqendirici stansiya:

TES № 1 Usaxelo (Çiaturi rayonu)

TES № 2 Sazano (Zestafoni)

4) Supsa terminalı, Gürcüstanda Qara dəniz sahilində nefti tankerə yükləmək üçün

5) Klapanlı açarlar - Azərbaycan ərazisində cəmi 24 ədəd olmaqla, aşağıdakı çaylar və magistral yollar üzərində ekoloji təhlükəsizlik məqsədilə quraşdırılmışdır.

6) Radiostansiyalar, Azərbaycanda 11 ədəd, Gürcüstanda isə 12 ədəd bütün marşrut üzrə operativ rabitəni tə’min etmək məqsədilə quraşdırılmışdır.

7) Katodqoruyucular, cəmisi 400 ədəd, borularda elektrokimyəvi effekt əsasında korroziyanın qarşısını almaq məqsədilə quraşdırılmışdır.

Ekoloji inventarlaşdırmanın nəticələri

Nasos stansiyaları  № 8 (Şəmkir) və № 15 (Ksani)

Əsas obyektlər: 3 nasos – 2-si daim işləyir, 1-i ehtiyatda saxlanılır.

Nasosların gücü təqribən 400 kVt–a bərabər olmaqla saatda 135 litr dizel yanacağı sərf edir. Hər bir nasosun məhsuldarlığı saatda 400 kub metrə bərabərdir. Nasoslar hündürlüyü 3 m və diametri 20 sm olan tüstü borularına malikdir ki, bunlar da atmosferə tullantı mənbəyi kimi qeydə alınmışdır. Elektrik enerjisi generatorları – 2 ədəd olmaqla dizel yanacağı ilə işləyir, gücü 500 kVt-a çatır və saatda 25 litr dizel yanacağı sərf edir. Hündürlüyü 3 m və diametri 20 sm olan atmosfer tullantı mənbəyinə malikdir.

Stansiyada dizel yanacağının ümumi sərfi ayda 100 tona yaxındır. Bu o deməkdir ki, tüstü qazlarının aylıq ümumi miqdarı 1,2 milyon kub metrə qədərdir. Dizel yanacağı üçün rezervuarlar – 3 ədəd. Bir rezervuarın həcmi 90 kub metrə çatır və 7 m hündürlükdə yerləşən qapağı vardır ki, bu da atmosferə karbohidrogen tullntısı mənbəyidir.

Kəmərdən daxil oıan nefti mexaniki üsulla ayıraraq ondan dizel yanacağı alan reaktor da yüksəkliyi 5 metrə bərabər olan atmosferə karbohidrogen tullntısı mənbəyi rolunu oynayır.

Bundan başqa, obyektlərdə axıntı və bərk tullantı mənbələri də vardır.

Nasos stansiyalarında neft axıntıları drenaj sistemi vasitəsilə su-neft qarışığını ayıran separatora daxil olur və sentrafuqa prinsipi əsasında ayrıldıqdan sonra neft kəmərlərə, su isə analitik sistemdə təhlil olunduqdan sonra kanala axıdılır.

Bütün neft və neft məhsulları üçün olan rezervuarların ətrafında həcmi daha böyük olan beton həcmlər yaradılmışdır ki, qəza hallarında neft bu həcmlərdə toplanılır və separatora göndərilir.

Obyektlərdə bərk tullantılar inşaat işləri zamanı və boruların parafindən təmizlənməsi zamanı periodik olaraq meydana gəlir. Neftin keyfiyyəti ilə bağlı olaraq müəyyən zamandan sonra “PİG” adlanan qurğu Sanqaçalda boruya daxil edilir və nasos stansiyalarında boru divarlarına yapışmış parafini çıxarır. Sonra parafin neftdən təmizlənir. Alınan tullantı uyğun istehlakçılara verilir.

Təzyiqendirici stansiyalar  № 1 (Usaxelo) № 2  (Zestafoni) yalnız Gürcüstan ərazisində yerləşmişdir və bu marşrutun relyefi ilə bağlıdır. Yüksəkliyi 1 kilometrdən çox olan aşırımlardan sonra yüksəklik hesabına yaranan əlavə təzyiqi endirmək üçün quraşdırılır. Təzyiq ventillər vasitəsilə tənzimlənir və 3 tipli blokada sistemi vardır: distansiyadan idarə, yarımavtomatik və əl ilə idarə olunan tənzimlənmə.

Təzyiqin kritik halı aşdığı qiymətlərində kəmərdə klapan bağlanır və neft həcmi 1800 kub metr (yüksəkliyi 10 m, diametri 17,5 m) ehtiyat rezervuara toplanır. mosferə tullantı mənbələri  yüksəkliyi 3 m və diametri 20 sm, gücü 200 kVt olan  generatorun iki tüstü borusudur. Burada dizel yanacağı xam neftdən alınmır, sisternlər vasitəsilə gətirilir. Dizel yanacağı yüksəkliyi 4 m, diametri 3 m olan 27 kub metr həcmli rezervuarda saxlanılır və bu da karbohidrogen tullantı mənbəyi rolunu oynayır.

Kəmərdən gələn neftin toplanması üçün ehtiyat rezervuarin hündürlüyü 10 m, diametri isə 17,5 metrə bərabərdir. Dizel yanacağının aylıq sərfi 10 tona çatır.

Rezervuardan da karbohidrogen buxarının tədrici ayrılması baş verir. Neft axintiları  drenaj sistemi vasitəsilə separatora gəlir və burada ayrıldıqdan sonra neft boruya, su isə Dzusa çayına axıdılır.  

Bərk tullantılar burada da boruların təmizlənməsi zamanı meydana gəlir ki, bu da müəyyən ayrılma prosedurasından sonra istehlakçıya verilir.

Təzyiqendirici stansiyalarda 3 filtr quraşdırılmışdır ki, onların da hər biri daxil olan neftin 50 %-ni buraxa bilir. Bu da imkan verir ki, filtrlərin birini təmizləmək üçün dövrədən çıxarmaq mümkün olsun.

Nefti boru kəmərindən tankerlərə yükləyən Supsa terminalı 

Atmosferə əsas tullantı mənbələri:

Yüksəkliyi 16 m, diametri 66 m, həcmi 40000 ton olan hərəkət edən qapaqlı 4 rezervuar;

Tam gücü 1000 kVt, məhsuldarlığı saatda 2000 kub metr olan və ayda 80 ton dizel yanacağı işlədən 3 nasos. Tankeri doldurma prosesində nasoslardan ikisi gücünün yarısını istifadə edir.

Tüstü borusu – atmosferə tullanti mənbəyinin diametri 40 inch, hündürlüyü isə 15 metrdir.

Elektrik enerjisi almaq üçün işlədilən hər birinin gücü 800 kVt olan 3 generator dizel yanacağı ilə işləyir. Bundan əlavə, gücü 450 kVt olan bir ehtiyat generator vardır. Dizel yanacağının sərfi saatda 35-40 litr olmaqla ayda 20 tona çatır.

Tüstü qazlarının ümumi həcmi ayda 1,2 milyon kub metrdir. Zərərli tullantıların aylıq miqdarı: NO_X = 78, CO= 840, RH= 540, SO_X= 336 kq.

Bundan başqa, dizel yanacağı üçün tutumu 160 ton olan rezervuar da vardır ki, o da atmosferə tullantı mənbəyidir.

Terminaldan üzən yükləmə qurğusuna qədər borunun uzunluğu 3 km, borunun diametri 914 mm-dir.

Axıntılar nasosların filtrlərini yuyarkən, dizel yanacağını doldurarkən, boruları parafindən təmizləyərkən və digər istehsalat proseslərində yaranır.

         Neftli sularda neftin qatılığı 10000 mq/l olduğu halda, separatorda təmizləndikdən sonra bu rəqəm 10 mq/l -i aşmır və bu halda su hövzələrinə axıdılır. Separatorun məhsuldarlığı saatda 10 kub metrə çatir. Təmizlənən neft tsiklə qaytarılır, su isə çaya axıdılır

       Bərk tullantılar burada da borular təmizləndikdə meydana gəlir. 

Radiostansiyalarda ətraf mühiti çirkləndirici mənbələr az güclü (30 kVt-a qədər) elektrik generatoru və həcmi 10 kub metr olan dizel yanacağı çənindən ibarətdir. Elektrik enerjisi yalnız işıqlandırma məqsədi üçün istifadə olunduğuna görə tələb olunan dizel yanacağının miqdarı və bununla bağlı atmosferin çirklənmə dərəcəsi çox aşağıdır.

Klapanlı ventillər

Ölçmələr göstərir ki, istismarın başlanğıc mərhələsində bu klapanlar germetikdir və onlardan emissiya və axıntılar yox dərəcəsindədir.

         Katodqoruyucular da hazırkı vəziyyətdə ətraf mühit üçün təhlükə törətmir.

         Beləliklə, aparılan müstəqil ictimai ekoloji inventarizasiyanın nəticəsində ixrac neftin qərb marşrutu üzrə yerləşən tullantı və axıntı mənbələri haqqında ətraflı informasiya əldə edilmişdir. Nəticələrdən məlum olur ki, başlanğıc halda texnologiya kifayət qədər etibarlıdır və müəyyən şərtlərdə ekoloji cəhətdən təmiz rejimdə çalışa bilir. Gələcəkdə texnologiyanın ekoloji təhlükəsizliyinin təminatı onun istismar şərtlərinə əməl edilməsindən , qəza və insident hallarının qarşısının alınması şəraitindən asılı olacaqdır. Bu məsələlərin həllinə daimi ictimai nəzarəti təmin etmək üçün təbii ki, periodik olaraq analoji inventarlaşdırmanın təşkil edilməsi zəruridir.

         Layihənin həyata keçirilməsi nəticəsində alınan bu informasiya yerli rayon qəzetləri, görüşlər və s. vasitələrlə ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılacaqdır.